Tọa đàm khoa học: "Văn hóa và biểu tượng: Một số hướng tiếp cận lý thuyết" – Diễn giả: TS. Đinh Hồng Hải

Nghiên cứu biểu tượng là một nghiên cứu khoa học liên ngành phổ biến trên thế giới với nhiều hướng tiếp cận khác nhau. Khoa học nghiên cứu biểu tượng đã được du nhập vào Việt Nam từ hơn 100 năm qua theo hướng tiếp cận hàn lâm của phương Tây.

Sáng ngày 27/10/2014, tại phòng D201, Khoa Văn hoá học và Phòng QLKH-DA đã tổ chức buổi tọa đàm khoa học với đề tài “Nghiên cứu biểu tượng một số hướng tiếp cận lý thuyết” do TS. Đinh Hồng Hải (Viện Nghiên cứu Văn hoá) trình bày. TS. Nguyễn Văn Hiệu, Trưởng Khoa Văn hoá học đã phát biểu và cảm ơn TS. Đinh Hồng Hải đã dành thời gian trình bày các vấn đề học thuật cho giảng viên, nghiên cứu viên, học viên cao học, nghiên cứu sinh của trường. TS. Nguyễn Văn Hiệu cũng mong muốn nhận được nhiều sự hỗ trợ hơn nữa trong học thuật từ TS. Đinh Hồng Hải đối với sinh viên của trường. Nhân dịp này TS. Nguyễn Văn Hiệu cũng đánh giá cao các vấn đề mà TS. Đinh Hồng Hải tiếp cận nghiên cứu và chia sẻ với giảng viên, sinh viên, nhất là đối với sinh viên, giảng viên Khoa Văn hóa học.

TS. Đinh Hồng Hải trình bày những nghiên cứu về lý thuyết biểu tượng. Ảnh: Việt Thành
Việc nghiên cứu biểu tượng là một nghiên cứu khoa học liên ngành phổ biến trên thế giới với nhiều hướng tiếp cận khác nhau. Khoa học nghiên cứu biểu tượng đã được du nhập vào Việt Nam từ hơn 100 năm qua theo hướng tiếp cận hàn lâm của phương Tây. Cho đến nay, các nghiên cứu khoa học xã hội ở Việt Nam trên bình diện văn bản học (như văn học, sử học, triết học, ngôn ngữ học,...) đã đạt được khá nhiều thành tựu, trong khi nghiên cứu biểu tượng (trên nền tảng ký hiệu học, nhân học, nghệ thuật học,...) dường như vẫn đang là một mảnh đất còn bỏ trống với số lượng các công trình nghiên cứu chỉ đếm được trên đầu ngón tay. Thậm chí trong số những nghiên cứu ít ỏi đó, chưa một công trình nào thực sự “đặt nền móng” cho một bộ môn khoa học có tên gọi nghiên cứu biểu tượng.

TS. Nguyễn Ngọc Thơ và các giảng viên trong trường cùng tham gia. Ảnh: Việt Thành
Biểu tượng là gì? khoa học nghiên cứu biểu tượng là gì? nghiên cứu biểu tượng nhằm mục đích gì? Vai trò của biểu tượng v.v., là những câu hỏi cần được đặt ra trong bối cảnh khoa học nghiên cứu về biểu tượng ở Việt Nam chưa có một hệ thống lý thuyết có thể bao quát mọi vấn đề. Do chưa có hệ thống lý thuyết nên các nghiên cứu về biểu tượng ở nước ta thường xuyên xảy ra những tranh luận “vô tiền khoáng hậu.” Để tránh những tranh cãi như vậy cần phải có tiêu chí, mà tiêu chí thì phải căn cứ trên cơ sở khoa học và dựa trên hệ thống lý thuyết

Sinh viên, học viên cao học, Nghiên cứu sinh đến tham dự tọa đàm. Ảnh: Việt Thành

Có thể thấy rằng, đối với khoa học nghiên cứu về biểu tượng trong khoa học xã hội và nhân văn, tiếp cận liên ngành (interdisciplinary) là một hướng đi bắt buộc, tuy nhiên, sự kết nối nghiên cứu văn hóa với các lĩnh vực như ngôn ngữ học, nhân học và ký hiệu học cần phải được đặt làm nền tảng và là hướng đi phù hợp nhất trong giai đoạn hiện nay. Trên thực tế ở Việt Nam, cho tới nay, một chuyên ngành có liên quan chặt chẽ với nghiên cứu biểu tượng như ký hiệu học vẫn chưa được công nhận như một bộ môn độc lập và cũng chưa có mã ngành đào tạo. Trong khi đã có khá nhiều trường đại học lớn trên thế giới như Columbia, Indiana, MIT (Massachusetts Institute of Technology), Stanford, Hawaii ở Mỹ, Toronto, McGill, Western Ontario ở Canada, Tartu ở Estonia, Helsinki ở Phần Lan,v.v... tiếp cận theo hướng chuyên môn hoá sâu. Với câu hỏi chúng ta nghiên cứu biểu tượng nhằm mục đích gì? Câu trả lời đơn giản là để tìm hiểu ý nghĩa của nó. Nhưng ý nghĩa của nó như thế nào, được sử dụng ra sao?... lại là những vấn đề không hề đơn giản vì mỗi biểu tượng đều có ý nghĩa riêng tuỳ thuộc vào môi trường tồn tại của nó, nói cách khác, ý nghĩa của mỗi biểu tượng phụ thuộc vào nền văn hoá sản sinh ra nó, phụ thuộc vào bối cảnh và thời điểm mà nó ra đời, và tất nhiên, mục đích sử dụng của nó cũng thay đổi tuỳ thuộc vào các yếu tố trên. Do đó, ý nghĩa mà chúng ta tìm ra trong quá trình nghiên cứu các biểu tượng chính là bản sắc, là đặc tính văn hóa được thể hiện thông qua ngôn ngữ biểu tượng.
Trong khi ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết cho phép con người giao tiếp với nhau bằng khả năng tri nhận trực tiếp của các giác quan thì ngôn ngữ biểu tượng cho phép con người ở nhiều nền văn minh khác nhau, nhiều vùng văn hoá khác nhau, thậm chí ở nhiều thời gian và không gian khác nhau hiểu được nhau nhờ vào đặc tính căn bản của nó là thông tin và giao tiếp thông qua hệ thống kí hiệu của nó. Nhờ có ngôn ngữ biểu tượng mà con người có khả năng giao tiếp vượt thời gian và không gian để hiểu được con người sống ở các nền văn minh cổ xưa cách chúng ta hàng nghìn năm thông qua những di vật văn hoá mà họ để lại. Trong xã hội hiện đại, ngôn ngữ biểu tượng giúp con người giao tiếp và hoà nhập với nhau mà không nhất thiết phải nói chung một thứ tiếng
Có thể nói, mối quan hệ giữa ký hiệu học với văn hóa là một mối quan hệ đặc biệt: Các ký hiệu hình thành nên ngôn ngữ biểu tượng và ngôn ngữ biểu tượng lại chính là sự biểu đạt của văn hóa thông qua các ký hiệu. Tóm lại, ngôn ngữ biểu tượng là một thành tố văn hoá do con người tạo ra để sử dụng như một loại công cụ thông tin và giao tiếp có tính tượng trưng. Chúng ra đời, tồn tại và tác động đến đời sống văn hóa của con người. Vì vậy, việc tìm hiểu ngôn ngữ biểu tượng cũng chính là tìm hiểu đời sống văn hoá và xã hội loài người thông qua các biểu tượng mà con người tạo ra. Nói cách khác, nghiên cứu biểu tượng là khoa học có chức năng giải mã các thành tố văn hoá được sản sinh trong đời sống của con người. Từ lý thuyết đến thực tiễn, câu hỏi đặt ra là, chúng ta tiếp cận lý thuyết để làm gì? Để học hỏi, để hiểu biết, để hiểu so sánh… nhưng điều quan trọng hơn là để áp dụng vào thực tiễn khoa học của Việt Nam. Khi nghiên cứu cần cập nhật các vấn đề lý thuyết cho các vấn đề liên quan trong nghiên cứu của mình, với một đối tượng nghiên cứu rộng lớn như văn hóa, thì việc cập nhật lý thuyết mới nhất thì cần thiết cho nghiên cứu.

PGS.TS. Đặng Văn Thắng đặt câu hỏi cho diễn giả. Ảnh: Việt Thành

Ví dụ trong nghiên cứu, một lý thuyết sai lầm sẽ dẫn đến những quan niệm sai lầm trong hơn nữa thế kỷ ở Việt Nam. Theo TS. Đinh Hồng Hải sự ảnh hưởng của thuyết Vật tổ, trong đó khái niệm Vật tổ (trong tiếng Anh gọi là Totem) được John C. Long đề cập đến lần đầu tiên ở Anh vào năm 1791 và được một nhà tộc người học người Scotland là John F. McLennan vào từ điển khoa học mà không qua kiểm chứng thực tế. Thuật ngữ này sau đó được các nhà khoa học có tên tuổi như E. Tylor, J. Frazer, S. Freud, E. Durkheim,... sử dụng trong các nghiên cứu của họ tạo nên một trào lưu nghiên cứu phổ biến về một loại tín ngưỡng phổ quát đại diện cho “tôn giáo nguyên thuỷ”. 

TS. Phan Anh Tú, Khoa Văn hóa học, đặt câu hỏi cho diễn giả. Ảnh: Việt Thành
Sự ảnh hưởng của thuyết này sau đó đã phát triển ở mức độ toàn cầu với nhiều cuốn sách viết về Vật tổ và văn hoá có liên quan đến Vật tổ. Tuy nhiên, khái niệm Vật tổ đã dần bộc lộ tính phi lý của nó. Từ thập kỷ 60 của thế kỷ XX tới nay, các nhà khoa học trên thế giới đã dần phủ nhận sự tồn tại của Vật tổ và tín ngưỡng thờ Vật tổ. Theo đó, cái gọi là Vật tổ chỉ là một cách định danh trong phân loại xã hội học mà thôi. Trước sự thiếu cập nhật lý thuyết của nhiều nhà khoa học Việt Nam, gần đây Dortier đã tái khẳng định rằng: “Sau khi giữ một vai trò lớn, thờ Vật tổ đã bị vứt bỏ, bị đưa xuống hàng những ảo giác về quá khứ. Một ảo giác khoa học cho thấy rằng các nhà tộc người học cũng có những tín ngưỡng và huyền thoại của họ”(Dortier 2004/2009).

Xem xét trong trường hợp của nhà nghiên cứu Đào Duy Anh, trong sách Lịch sử Việt Nam, xuất bản lần đầu năm 1955, chương 3 (Nguồn gốc dân tộc Việt Nam, người Lạc Việt), đã viết: “Những điểm ấy khiến chúng ta thấy rằng những người đúc trống đồng ấy - người Lạc Việt - tất đã từng vượt biển. Những chim hậu điểu ấy người ta thấy khắc trên trống đồng chính là chim tô-tem của những người chủ nhân của những trống đồng ấy, tức là người Lạc Việt. Tìm ý nghĩa chữ Lạc hay là họ [Lạc], tức là tên thị tộc của người Lạc Việt, chúng ta thấy chữ ấy chỉ là một loại hậu điểu ở Giang Nam. Xã hội học cho chúng ta biết rằng các thị tộc ở xã hội nguyên thủy thường lấy tên vật tổ mà tự đặt tên. Như thế thì chữ Lạc chính là tên vật tổ, tức loài chim hậu điểu mà chúng ta thấy hình dung trên trống đồng Ngọc Lũ.”

Với một đối tượng nghiên cứu rộng lớn như văn hóa, khi nghiên cứu cần cập nhật hệ thống lý thuyết có liên quan. Mặc dù nhà nghiên cứu có quyền và có thể tiếp cận theo một hướng riêng của mình. Các lý thuyết trong KHXH&NV liên tục thay đổi và cập nhật. Việc thiếu cập nhật lý thuyết có thể dẫn đến những sai lầm nghiêm trọng. Với các lý thuyết cũ như: Tiến hóa luận trong KHXH; Nhân học biểu tượng; Chủ nghĩa dân tộc & chủ nghĩa sô-vanh (chauvinism) thì những nhà nghiên cứu về biểu tượng như Văn học, Nhân học, Xã hội học nên bổ sung thêm những lý thuyết mới nhằm tránh được những sai lầm trong nghiên cứu như thuyết: Tương đối văn hóa (TK20); Nhân học nghệ thuật (đầu TK21); Chủ nghĩa quốc gia & biểu tượng luận dân tộc/tộc người (TK21), bổ sung thêm cho những nghiên cứu về lý thuyết cũng như thực nghiệm trong những trường hợp cụ thể.


GS. Huỳnh Như Phương, tặng hoa cho TS. Đinh Hồng Hải. Ảnh: Việt Thành
TS. Đinh Hồng Hải đã trả lời nhiều câu hỏi đặt ra từ các giảng viên, sinh viên về việc tiếp cận lý thuyết biểu tượng trong các ngành Văn học, Khảo cổ học, Nhân học. Nhân dịp này GS.TS. Huỳnh Như Phương đã gửi tặng TS. Đinh Hồng Hải hoa và lời cảm ơn cho bài thuyết trình đầy tính học thuật này.

TS. Đinh Hồng Hải chụp hình lưu niệm cùng các giảng viên, sinh viên, HVCH, NCS. Ảnh: Việt Thành

Phòng QLKH-DA



Góp ý
Họ và tên: *  
Email: *  
Tiêu đề: *  
Mã xác nhận:
 
 
RadEditor - HTML WYSIWYG Editor. MS Word-like content editing experience thanks to a rich set of formatting tools, dropdowns, dialogs, system modules and built-in spell-check.
RadEditor's components - toolbar, content area, modes and modules
   
Toolbar's wrapper  
Content area wrapper
RadEditor's bottom area: Design, Html and Preview modes, Statistics module and resize handle.
It contains RadEditor's Modes/views (HTML, Design and Preview), Statistics and Resizer
Editor Mode buttonsStatistics moduleEditor resizer
 
 
RadEditor's Modules - special tools used to provide extra information such as Tag Inspector, Real Time HTML Viewer, Tag Properties and other.